Vô tướng tam muội
Pāli: animitta-samādhi · Sanskrit: ānimitta-samādhi
Định an trú nơi không còn nắm giữ bất kỳ hình tướng nào; một trong ba cửa giải thoát.
Vô tướng tam muội là một trong ba cửa giải thoát (tam giải thoát môn), chỉ trạng thái định trong đó tâm không còn chấp giữ, không còn bám víu vào bất cứ hình tướng, dấu hiệu nào của các pháp. Đây là một định sâu đưa đến giải thoát, an trú nơi thực tại vắng lặng mọi tướng trạng.
Gốc từ: “Vô tướng” (無相) nghĩa là không có tướng, lìa mọi hình tướng; “tam muội” là phiên âm chữ samādhi, chỉ trạng thái định, tâm chuyên nhất. Tiếng Pāli animitta: “a-” (không) và “nimitta” (tướng, dấu hiệu).
Ba cửa giải thoát gồm: không (quán các pháp vô ngã, không có tự thể), vô tướng (lìa mọi tướng để tâm không vướng mắc), và vô nguyện (vô tác — không khởi mong cầu đối với ba cõi). Ba môn này là ba lối vào Niết-bàn, mỗi môn nhấn mạnh một khía cạnh của sự buông xả. Vô tướng tam muội đặc biệt nhắm vào việc buông bỏ sự nắm bắt các tướng — như tướng sắc, thanh, hương, vị, hay tướng nam nữ, sinh diệt.
Trong thực hành: Khi tâm không còn dừng lại, dán nhãn hay khởi niệm phân biệt trên bất kỳ tướng nào hiện ra, mà chỉ lặng lẽ buông, đó là đang đi vào tinh thần vô tướng.
Dễ nhầm: “Vô tướng” không có nghĩa là nhắm mắt không thấy gì, hay cõi trống không tối tăm. Đó là tâm vẫn rõ biết nhưng không nắm giữ, không dính mắc vào tướng; cảnh vẫn hiện mà tâm không bị tướng ấy trói buộc.