Tam giải thoát môn
Sanskrit: Trīṇi vimokṣamukhāni
Ba cánh cửa dẫn vào giải thoát, mỗi cửa nhìn thấu thực tại từ một góc để buông sạch chấp thủ.
Tam giải thoát môn là ba pháp quán đưa tâm đến giải thoát, gồm Không, Vô tướng và Vô nguyện (còn gọi vô tác). Đây là ba góc nhìn tương ứng với việc soi thấu thật tướng của các pháp, qua đó dứt sạch tham ái và chấp thủ để hướng đến Niết-bàn.
Gốc từ: Phạn ngữ vimokṣa-mukha, ghép vimokṣa (giải thoát) và mukha (cửa, lối vào); “tam” là ba — ba cửa ngõ của giải thoát.
Ba cửa liên hệ chặt với ba pháp ấn: quán Không (không có ngã thể độc lập) ứng với vô ngã; quán Vô tướng (lìa mọi tướng nắm bắt) ứng với việc thấy các pháp do duyên, vắng lặng; quán Vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác hướng tới ba cõi) ứng với khổ và vô thường, khiến tâm không còn móng khởi tham đắm sinh tử. Ba cửa tuy diễn đạt khác nhau nhưng cùng dẫn về một chỗ giải thoát.
Ví dụ: Người quán vô nguyện không còn mong “được tái sinh nơi tốt đẹp” như mục tiêu rốt ráo, vì mọi hữu vi đều là gánh nặng cần buông.
Dễ nhầm: “Vô nguyện” không có nghĩa sống thụ động, buông xuôi mọi việc thiện; mà là không tạo tác với tâm tham ái và chấp thủ hướng về sinh tử, chứ chí nguyện độ sinh và tu thiện vẫn được giữ.