Tam tự tánh

Tam tự tánh (ba tự tánh) là một học thuyết trung tâm của Duy thức tông, phân tích ba phương diện hay ba cấp độ bản chất của mọi hiện tượng, giúp người tu hiểu vì sao chúng sinh lầm lạc và làm sao thấy được sự thật. Ba tự tánh ấy là: biến kế sở chấp tánh, y tha khởi tánh, và viên thành thật tánh.

Gốc từ: “Tự tánh” (自性) nghĩa là bản tánh, thể tánh của sự vật; chữ Phạn trisvabhāva = tri (ba) + svabhāva (tự tánh). “Tam tự tánh” tức ba cách nhìn về bản chất.

Biến kế sở chấp là bản chất do vọng tưởng chấp trước tạo ra: ta gán ghép, tưởng tượng một sự vật có “ta” và “vật” cố định thật có, như thấy sợi dây trong bóng tối lại tưởng là con rắn. Y tha khởi là bản chất của sự vật nương các duyên mà sinh khởi – mọi hiện tượng đều do nhân duyên hòa hợp, không tự có một mình, ví như sợi dây vốn do nhiều sợi đay kết lại. Viên thành thật là chân thật tánh viên mãn, tức thật tướng (chân như) hiển lộ khi đã buông bỏ vọng chấp – thấy sợi dây đúng như nó là, không thêm “con rắn” tưởng tượng. Ba tự tánh do đó vạch ra lộ trình chuyển mê khai ngộ: bỏ biến kế, thấu y tha, chứng viên thành.

Ví dụ: Nhìn ảnh trong gương: tưởng có người thật trong gương là biến kế; hiểu hình ảnh do ánh sáng và gương duyên hợp là y tha; thấy rõ bản chất “ảnh chỉ là ảnh” không lầm lẫn là viên thành.

Dễ nhầm: Đừng hiểu “viên thành thật tánh” là một thực thể riêng tách rời. Nó chính là y tha khởi khi đã sạch vọng chấp biến kế – tức cùng một sự vật, nhìn không còn lầm thì đó là chân thật.