Chân như

Chân như chỉ bản chất chân thật, không thay đổi của mọi sự vật — thực tại “đúng như nó là”, khi ta nhìn mà không dán lên đó các nhãn dán của ưa ghét, đúng sai, đẹp xấu. Đây là một khái niệm khó vì nó nằm ngoài ngôn từ và suy nghĩ phân biệt; mọi lời mô tả chỉ là ngón tay chỉ trăng, không phải mặt trăng.

Gốc từ: “chân như” gồm chân (真, chân thật, không hư dối) và như (如, như thế, đúng như vậy), dịch từ chữ tathatā trong tiếng Sanskrit — bắt nguồn từ tathā nghĩa là “như thế, đúng như vậy”. Vì thế chân như còn được hiểu là “tính như thị”, thực tại y như chính nó.

Hiểu nôm na, phiền não khởi lên thường vì ta thêm thắt vào sự thật những diễn giải của riêng mình. Chân như là cái thấy trong sáng, trực tiếp, khi tâm lặng yên và buông được mọi tô vẽ chủ quan. Cái thấy này chính là hoa trái của Tuệ trong Giới–Định–Tuệ, và liên hệ mật thiết với vô ngã: khi không còn cái “tôi” đứng giữa để phán xét, sự vật mới hiện ra như nó vốn là.

Ví dụ: nhìn một cơn mưa, nếu ta gán “mưa thật phiền” thì sinh bực; nếu chỉ thấy mưa đang rơi như nó đang rơi, lòng vẫn an. Khoảnh khắc thấy sự việc trần trụi không kèm phán xét ấy hé lộ phần nào ý vị của chân như.

Dễ nhầm: chân như không phải một “cõi” thiêng liêng nào ở xa hay một thực thể tách rời thế giới này. Nó chính là bản chất ngay nơi mọi sự vật bình thường trước mắt — cũng là vô thường, duyên khởi, vô ngã — chỉ khác ở chỗ ta có thấy được nó như thật hay không. Vì vậy con đường về chân như không phải đi tìm đâu xa, mà là gột rửa cách nhìn méo mó của chính mình.