Bất chánh tri

Bất chánh tri là một đại tùy phiền não trong hệ thống tâm sở của Duy thức, chỉ trạng thái hiểu biết sai lệch, không sáng suốt về đối tượng mà tâm đang duyên. Vì nhận định lệch về cảnh hiện tiền nên người ta dễ buông lung, hành xử hấp tấp và rơi vào lầm lỗi.

Gốc từ: Phạn asaṃprajanya gồm tiền tố phủ định a- và saṃprajanya (sự rõ biết, tỉnh giác); Hán dịch “bất chánh tri” tức “biết không chân chánh”, trái với chánh tri — cái biết đúng đắn, tỉnh sáng.

Trong phân loại phiền não, “đại tùy phiền não” là những phiền não phụ có phạm vi hoạt động rộng, đi kèm nhiều trạng thái tâm bất thiện. Bất chánh tri đối nghịch với chánh niệm tỉnh giác — yếu tố cốt lõi của tu tập, vốn đòi hỏi sự rõ biết đúng như thật về thân, thọ, tâm, pháp. Khi bất chánh tri có mặt, sự ghi nhận trở nên mờ tối, dẫn đến hành động thiếu cân nhắc và làm nền cho các phiền não khác sinh khởi.

Ví dụ: Một người trong lúc nóng giận, nhìn nhận lệch lạc lời nói của người khác rồi phản ứng quá đà — đó là biểu hiện của cái biết thiếu sáng suốt về cảnh đang diễn ra.

Dễ nhầm: Bất chánh tri không đơn thuần là “thiếu kiến thức”. Nó nghiêng về sự thiếu tỉnh giác và phán đoán lệch ngay trong hiện tại; người học rộng vẫn có thể bất chánh tri nếu tâm không tỉnh sáng.