Vô sở hữu xứ

Vô sở hữu xứ là tầng định thứ ba trong bốn định vô sắc (tứ không định), nơi tâm an trú trên đối tượng “không có gì cả”, tức quán rằng không có vật gì tồn tại để bám víu làm sở duyên. Đây là trạng thái thiền sâu, vi tế hơn các tầng trước.

Gốc từ: Pāli ākiñcaññāyatana / Sanskrit ākiṃcanyāyatana ghép từ gốc nghĩa “không có gì, trống không” (akiñcana: không sở hữu) và āyatana (xứ, lãnh vực, trú xứ), nghĩa đen là “lãnh vực của sự không có gì”. Hán dịch “vô sở hữu xứ”.

Bốn định vô sắc theo thứ tự gồm: Không vô biên xứ (quán hư không vô biên), Thức vô biên xứ (quán thức vô biên), Vô sở hữu xứ (quán không có gì), và Phi tưởng phi phi tưởng xứ (vượt cả tưởng lẫn không tưởng). Đây là những cảnh giới định tĩnh rất cao, nhưng theo giáo lý vẫn nằm trong vòng sinh tử, chưa phải giải thoát. Đức Phật trước khi thành đạo từng học và đạt các định này nơi hai vị thầy, rồi nhận ra chúng chưa đưa đến chấm dứt khổ đau nên đã đi tiếp.

Ví dụ: Tương truyền vị thầy A-la-la dạy Đức Phật (khi còn là Bồ-tát) đạt tới Vô sở hữu xứ, nhưng Ngài thấy đó chưa phải cứu cánh nên ra đi tìm đạo.

Dễ nhầm: “Không có gì” ở đây là một đối tượng quán của định, không phải sự chứng ngộ tánh Không (śūnyatā) của tuệ giác. Đừng đồng nhất các tầng định vô sắc với Niết-bàn: định cao đến đâu vẫn thuộc thế gian nếu thiếu tuệ quán.