Phi tưởng phi phi tưởng xứ
Pāli: nevasaññānāsaññāyatana · Sanskrit: naivasaṃjñānāsaṃjñāyatana
Tầng thiền định vô sắc cao nhất, nơi tri giác trở nên cực kỳ vi tế, gần như không còn.
Phi tưởng phi phi tưởng xứ là tầng cao nhất trong bốn định vô sắc (tứ không định), nơi tâm thức đạt trạng thái cực kỳ tịch tịnh, ở đó tưởng (tri giác) trở nên vi tế đến mức không thể nói là còn tưởng, cũng không thể nói là hoàn toàn không có tưởng.
Gốc từ: Pāli nevasaññānāsaññāyatana ghép na-eva-saññā (không phải có tưởng) và na-asaññā (cũng không phải không tưởng) cùng āyatana (xứ, cảnh giới). Nghĩa đen sát với tên dịch: “xứ không phải tưởng cũng không phải không tưởng”.
Về phương diện giáo lý, đây là tầng thứ tư và cao nhất của các định vô sắc, vượt trên không vô biên xứ, thức vô biên xứ và vô sở hữu xứ. Ở tầng này, tưởng còn nhưng quá mỏng manh, vi tế nên gần như không hoạt động phân biệt. Đây cũng là tầng định cao nhất mà tương truyền hai vị thầy của Đức Phật trước khi giác ngộ đã đạt được; Ngài nhận ra dù vi diệu, nó vẫn chưa phải là giải thoát rốt ráo vì còn nằm trong vòng sinh tử. Trên nữa, chỉ bậc thánh mới chứng được Diệt thọ tưởng định.
Ví dụ: Truyền thống kể rằng đạo sĩ Uất-đầu-lam-phất (Uddaka Rāmaputta) đã đạt tầng định này và dạy lại cho Bồ-tát Tất-đạt-đa; nhưng Ngài thấy đây chưa phải cứu cánh nên rời đi tự tìm con đường giác ngộ.
Dễ nhầm: Tầng định này tuy cực kỳ cao và an tịnh nhưng không phải Niết-bàn và không tự nó đưa đến giải thoát; nó vẫn thuộc thế gian, còn trong luân hồi. Định (samādhi) phải đi cùng tuệ quán mới đưa đến giác ngộ.