Tùy tức quán

Tùy tức quán là một giai đoạn trong lục diệu pháp môn (sáu pháp môn nhiệm mầu) liên quan đến pháp tu nương theo hơi thở. Ở giai đoạn này, hành giả không còn đếm số hơi thở nữa mà chỉ chú tâm theo dõi sát hơi thở ra vào một cách liên tục, để tâm bám theo hơi thở mà dần an định.

Gốc từ: “Tùy tức” (Hán–Việt) gồm tùy (theo) và tức (hơi thở), nghĩa là theo dõi hơi thở; Pāli anubandhanā mang nghĩa “đi theo, bám sát”.

Trong tiến trình lục diệu pháp môn, tùy tức quán đứng kế tiếp sau sổ tức (đếm hơi thở). Khi việc đếm đã thuần thục và tâm đã bớt tán loạn, hành giả buông số đếm để chuyển sang chỉ thuần theo dõi hơi thở vào ra, dài ngắn, thô tế. Đây là bước chuyển tinh tế hơn, dẫn dắt tâm tới các giai đoạn sâu hơn như chỉ (dừng lặng), quán, hoàn và tịnh.

Trong thực hành: Hành giả giữ chánh niệm nơi hơi thở, biết rõ hơi thở vào ra mà không cố điều khiển, để tâm tự nhiên lắng đọng.

Dễ nhầm: Tùy tức không phải là cố gắng điều khiển hay nín hơi thở, mà chỉ là quan sát theo dõi. Pháp này thuộc hệ thống lục diệu pháp môn được trình bày trong truyền thống thiền học Đông Á, có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất với pháp quán niệm hơi thở (An-ban thủ ý / ānāpānasati).