Sổ tức quán
Phép quán đếm hơi thở để gom tâm lại, đối trị tình trạng tâm lăng xăng tán loạn.
Sổ tức quán là phép quán đếm hơi thở – một pháp tu nhiếp tâm căn bản. Hành giả theo dõi hơi thở ra vào và đếm thầm từ một đến mười (rồi lặp lại), nhờ việc đếm mà cột tâm vào hơi thở, không cho tâm chạy theo vọng tưởng. Đây là phương tiện hữu hiệu để đối trị tán loạn, đưa tâm dần vào trạng thái an định.
Gốc từ: Sổ (數) nghĩa “đếm”, tức (息) nghĩa “hơi thở”, quán là quán sát; gộp lại là “quán bằng cách đếm hơi thở”.
Sổ tức quán thường được xếp vào ngũ đình tâm quán – năm phép quán làm lắng dừng tâm: quán bất tịnh trị tham, quán từ bi trị sân, quán nhân duyên trị si, quán giới phân biệt trị chấp ngã, và sổ tức (sổ tức quán) trị tâm tán loạn. Trong khung này, sổ tức là cửa vào quen thuộc cho người mới tập thiền vì dễ thực hành và cho kết quả an tâm tương đối nhanh.
Trong thực hành: Đếm hơi thở chỉ là giai đoạn đầu. Khi tâm đã tương đối an, hành giả thường chuyển sang “tùy tức” (theo dõi hơi thở mà không cần đếm) rồi tiến sâu hơn vào các bước của pháp quán hơi thở.
Dễ nhầm: Sổ tức quán là một kỹ thuật nằm trong pháp niệm hơi thở (ānāpāna) rộng lớn hơn, chứ không đồng nhất hoàn toàn với toàn bộ pháp niệm hơi thở. Việc đếm chỉ là phương tiện tạm thời để gom tâm, không phải mục đích sau cùng.