Thiền chỉ
Pāli: samatha
Pháp thiền làm lắng dịu tâm, dừng sự tán loạn để đạt định.
Thiền chỉ (Pali: samatha) là pháp thiền giúp làm lắng dịu tâm, dừng lại sự tán loạn để đạt tới sự an định (định). Hành giả thường nương vào một đối tượng như hơi thở để gom tâm, khiến tâm dần yên tĩnh, vững vàng.
Gốc từ: “chỉ” (止) nghĩa là dừng lại, ngưng nghỉ — dừng sự rong ruổi của tâm. Tiếng Pāli samatha có nghĩa là “sự lắng dịu, an tịnh”. Vậy “thiền chỉ” là phép thiền làm dừng và lắng tâm xuống.
Thiền chỉ thường đi đôi với thiền quán (vipassanā) — quán chiếu để phát sinh trí tuệ; chỉ làm tâm tĩnh, quán giúp tâm sáng. Trong nếp Giới – Định – Tuệ, thiền chỉ thuộc phần định: nó tạo nền tâm an tĩnh để tuệ giác có thể soi chiếu rõ ràng lẽ vô thường, vô ngã. Ví dụ: khi tâm rối bời, ngồi yên theo dõi hơi thở vào ra một lúc, tâm lắng xuống và bình ổn trở lại — đó là tinh thần của thiền chỉ.
Dễ nhầm: sự an tĩnh và dễ chịu của thiền chỉ rất quý, nhưng không phải đích cuối cùng. Nếu chỉ dừng ở cảm giác bình an mà không tiến sang quán chiếu (thiền quán), tâm tuy lắng nhưng gốc tham – sân – si vẫn còn nguyên, dễ trồi lên khi gặp duyên. Vì thế truyền thống xem chỉ và quán như hai cánh của một con chim: chỉ làm nền tĩnh lặng, quán dùng sự tĩnh ấy để thấy rõ sự thật và buông phiền não.