Thập pháp giới
Mười cảnh giới từ địa ngục đến Phật mà một niệm tâm có thể hiện khởi, cơ sở cho thuyết một niệm ba ngàn.
Thập pháp giới là mười cảnh giới (loại đời sống, trạng thái tâm) mà tông Thiên Thai dùng để phân loại toàn bộ chúng sinh và bậc thánh: sáu cõi phàm gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a-tu-la, người, trời (tức lục đạo), cộng bốn cõi thánh là Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, Phật. Mười cảnh giới này không chỉ là nơi chốn tái sinh mà còn là các trạng thái tâm có thể khởi lên ngay trong một con người.
Gốc từ: “Thập pháp giới” (十法界) — thập (mười), pháp giới (cảnh giới, phạm vi đời sống của các loài).
Điểm tinh tế trong giáo lý Thiên Thai là “thập giới hỗ cụ” — mỗi cảnh giới đều hàm chứa đủ chín cảnh giới còn lại. Nghĩa là trong tâm phàm phu vẫn tiềm tàng Phật giới, và trong một niệm tâm ác có thể tức thời sa vào địa ngục. Đây là cơ sở cho thuyết nhất niệm tam thiên (một niệm tâm bao hàm ba ngàn cõi): mười giới nhân với mười giới thành trăm, nhân với mười như thị và ba thế gian thành ba ngàn. Tư tưởng này khẳng định Phật tánh sẵn đủ và sự tu hành chuyển hóa nằm ngay nơi mỗi niệm hiện tiền.
Ví dụ: Khoảnh khắc khởi tâm tham giận, ta đang ở cõi ngạ quỷ hay địa ngục trong tâm; khoảnh khắc khởi từ bi cứu giúp, ta nếm cảnh giới Bồ-tát — tất cả trong cùng một đời người.
Dễ nhầm: Thập pháp giới không chỉ là mười nơi chốn cố định để đầu thai, mà còn là mười trạng thái tâm có thể hiện khởi và chuyển hóa ngay trong hiện tại.