Thập Nhị Môn Luận
Sanskrit: Dvādaśanikāya-śāstra
Bộ luận của Bồ Tát Long Thọ, mở mười hai cửa quán chiếu để chứng ngộ tánh Không.
Thập Nhị Môn Luận là một bộ luận được truyền là của Bồ Tát Long Thọ (Nāgārjuna), trình bày giáo lý tánh Không qua mười hai “cửa” (môn) quán chiếu khác nhau. Mỗi cửa là một góc độ lập luận giúp người học phá trừ chấp thật về các pháp và thể nhập lý duyên khởi, vô tự tánh.
Gốc từ: thập nhị (十二) là mười hai, môn (門) là cửa, luận (論) là bộ luận biện giải. “Mười hai cửa” hàm ý nhiều ngả đường cùng đưa đến một chỗ thấy: các pháp đều Không.
Về vị trí giáo lý, đây là một trong ba bộ luận nền tảng của Tam Luận tông — tông phái Trung Hoa và Đông Á lấy tư tưởng Trung quán làm cốt lõi. Ba bộ ấy gồm Trung Luận và Thập Nhị Môn Luận (đều truyền là của Long Thọ) cùng Bách Luận (của Đề-bà, đệ tử của ngài). Thập Nhị Môn Luận có thể xem như bản trình bày cô đọng, có hệ thống về những điểm then chốt mà Trung Luận đã khai triển rộng.
Liên hệ: Tư tưởng các bộ luận này được ngài Cưu-ma-la-thập dịch sang Hán văn, đặt nền cho Tam Luận tông và ảnh hưởng sâu đến Thiền tông, Hoa Nghiêm và Thiên Thai.
Dễ nhầm: “Tánh Không” mà luận này quán chiếu không phải là hư vô, không phủ nhận sự hiện hữu của các pháp. Không ở đây nghĩa là không có một tự tánh cố định, độc lập; các pháp vẫn hiện hữu giả lập theo duyên. Hiểu Không thành “chẳng có gì” là rơi vào đoạn kiến mà luận muốn phá.