Tam luân không tịch
Lối bố thí trong sạch trọn vẹn, khi người cho không còn vướng mắc vào ý niệm có ta cho, có người nhận và có vật được trao.
Tam luân không tịch là một nguyên lý trong hạnh bố thí ba-la-mật của Bồ-tát đạo: khi làm việc bố thí, hành giả quán chiếu để ba phương diện của hành động (“ba bánh xe”) đều trở nên rỗng lặng, không bị chấp thủ.
Gốc từ: “Tam luân” nghĩa là ba bánh xe, ở đây chỉ ba yếu tố: người cho, người nhận và vật thí. “Không tịch” nghĩa là vắng lặng, rỗng không. Cả cụm chỉ trạng thái cả ba yếu tố ấy đều được thấy là không có tự tánh cố định.
Trong giáo lý Bát-nhã, bố thí chỉ thật sự là ba-la-mật (đưa tới bờ giải thoát) khi vượt khỏi sự bám víu. Nếu còn tâm niệm “tôi là người ban ơn”, “kẻ kia chịu ơn tôi”, “tôi đã cho món quà giá trị”, thì việc thiện vẫn còn vướng cái ngã và dễ sinh kiêu mạn, mong cầu báo đáp. Khi quán “tam luân không tịch”, người cho buông được ngã chấp, tâm bố thí trở nên thanh tịnh, công đức theo đó càng rộng lớn. Nguyên lý này gắn liền với tinh thần vô ngã và tánh không.
Ví dụ: Một người giúp đỡ kẻ khó khăn rồi quên ngay việc mình đã làm, không mong được cảm ơn cũng không tự hào về mình — đó là tinh thần gần với tam luân không tịch trong đời thường.
Dễ nhầm: Có người hiểu lầm rằng “không chấp” nghĩa là làm việc thiện một cách lạnh lùng, vô cảm, hay thậm chí không cần bố thí nữa. Thật ra nguyên lý này không phủ nhận việc cho, mà khuyến khích vẫn bố thí hết lòng nhưng không vướng mắc, để lòng từ và trí tuệ cùng song hành.