Tự tánh thanh tịnh tâm
Pāli: pabhassara citta · Sanskrit: prakṛti-prabhāsvara-citta
Quan niệm cho rằng tâm vốn trong sáng thanh tịnh, chỉ bị phiền não bên ngoài che lấp.
Tự tánh thanh tịnh tâm là quan niệm cho rằng bản tánh của tâm vốn trong sáng, thanh tịnh từ đầu; phiền não, ô nhiễm chỉ là khách trần từ bên ngoài bám vào, che lấp ánh sáng vốn có chứ không phải bản chất của tâm. Khi gột bỏ được khách trần, tâm trở lại trạng thái sáng suốt tự nhiên của nó.
Gốc từ: Pāli pabhassara citta và Sanskrit prabhāsvara-citta nghĩa là “tâm sáng chói, sáng rỡ”; thêm prakṛti (bản tánh) thành “tâm bản tánh sáng suốt”. Hán dịch “tự tánh thanh tịnh tâm”.
Ý tưởng này có nguồn xa trong kinh điển sơ kỳ với hình ảnh “tâm này sáng chói, nhưng bị các phiền não khách trần làm ô nhiễm”. Về sau, nó trở thành nền tảng cốt lõi cho tư tưởng Như Lai tạng và liên hệ chặt với học thuyết Phật tánh: vì tâm vốn tịnh nên chúng sinh có khả năng giác ngộ; tu tập không phải tạo ra cái mới mà là khôi phục, hiển lộ cái sẵn có. Quan niệm này ảnh hưởng sâu tới Thiền tông và nhiều dòng Đại thừa Đông Á.
Ví dụ: Tâm được ví như mặt gương sáng bị bụi phủ, hay bầu trời trong xanh bị mây che: gương và trời không hề mất, chỉ tạm bị che khuất.
Dễ nhầm: “Tâm vốn thanh tịnh” không có nghĩa phủ nhận sự thật về phiền não, cũng không phải khẳng định một “cái ngã trong sạch thường hằng”. Đây là cách diễn tả tiềm năng giác ngộ, cần được hiểu hài hòa với giáo lý vô ngã và duyên khởi, tránh chấp thành một thực thể cố định.