Tam thế thật hữu

Tam thế thật hữu là một chủ trương triết học đặc trưng của Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Hữu bộ) — một bộ phái lớn của Phật giáo bộ phái. Theo chủ trương này, bản thể (pháp thể) của các pháp tồn tại thật sự xuyên suốt cả ba đời: quá khứ, hiện tại và vị lai; cái thay đổi chỉ là tác dụng của pháp khi nó hiện hành, còn tự thể của pháp thì luôn có.

Gốc từ: “Tam thế” (三世) là ba đời; “thật hữu” (實有) là có thật, tồn tại thực sự. Cụm này thường đi liền với câu nói rút gọn lập trường của Hữu bộ: “tam thế thật hữu, pháp thể hằng tồn” (ba đời đều có thật, thể của pháp thường còn).

Đây là một trong những vấn đề triết học sôi nổi nhất giữa các bộ phái. Hữu bộ lập luận như vậy để giải thích vì sao nghiệp quá khứ có thể trổ quả ở vị lai, và vì sao tâm có thể duyên đến đối tượng đã qua hay chưa tới. Tuy nhiên các bộ phái khác như Kinh lượng bộ và sau này tư tưởng Đại thừa, đặc biệt là Trung quán, phê phán mạnh mẽ chủ trương này, cho rằng nó mâu thuẫn với giáo lý vô thường và vô ngã — nếu pháp thể thường có thì khó nói pháp thật sự sinh diệt.

Dễ nhầm: Không nên hiểu “tam thế thật hữu” là Hữu bộ phủ nhận vô thường. Hữu bộ vẫn chấp nhận vô thường ở mặt tác dụng (pháp khởi rồi diệt), chỉ chủ trương tự thể của pháp thì thường tồn. Chính sự phân biệt tinh tế giữa “thể” và “dụng” này là điểm bị các trường phái khác chất vấn.