A-tỳ-đàm
Pāli: abhidhamma · Sanskrit: abhidharma
Tạng thứ ba trong ba tạng kinh điển, chuyên phân tích chi tiết và hệ thống các pháp tâm và pháp sắc.
A-tỳ-đàm (cũng phiên là A-tỳ-đạt-ma) là một trong ba tạng kinh điển Phật giáo — bên cạnh Kinh tạng và Luật tạng — chuyên phân tích chi ly, hệ thống hóa các pháp tâm (danh) và pháp sắc, cùng quy luật vận hành của chúng.
Gốc từ: Phiên âm từ Phạn abhidharma / Pāli abhidhamma, gồm tiền tố abhi- (hướng đến, thù thắng, đối với) + dharma (pháp). Vì vậy “abhidharma” được hiểu là “đối pháp” hay “thắng pháp”: pháp nghiên cứu trực diện, sâu sắc về bản chất các pháp; Hán cũng dịch ý là Luận tạng.
Về vị trí, A-tỳ-đàm đại diện cho khuynh hướng phân tích – hệ thống của Phật giáo: phân loại tâm vương, tâm sở, sắc pháp, niết-bàn; khảo sát mối quan hệ nhân duyên giữa các pháp trong từng sát-na. Mỗi bộ phái có hệ A-tỳ-đàm riêng: truyền thống Thượng tọa bộ có bảy bộ luận Pāli; Thuyết nhất thiết hữu bộ có hệ luận đồ sộ mà Câu Xá Luận của Thế Thân là bản tóm lược nổi tiếng.
Liên hệ: A-tỳ-đàm là nền tảng cho việc học pháp tướng, soi sáng các khái niệm như ngũ uẩn, mười hai xứ, mười tám giới một cách chi tiết.
Dễ nhầm: A-tỳ-đàm không phải lời Phật thuyết trực tiếp theo nghĩa kinh, mà chủ yếu là phần luận giải, hệ thống hóa của các luận sư đời sau (dù truyền thống Thượng tọa bộ tôn quy nguồn gốc về Đức Phật). Nó khác với “luận” riêng lẻ ở chỗ là cả một tạng có phương pháp phân tích đặc thù.