Hữu bộ

Hữu bộ là tên gọi tắt của Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, một bộ phái lớn và có ảnh hưởng sâu rộng trong thời kỳ Phật giáo Bộ phái. Bộ phái này nổi tiếng với chủ trương “tam thế thật hữu” — cho rằng các pháp trong cả ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều thật có, và là một trụ cột trong việc phát triển hệ thống A-tỳ-đàm (Abhidharma).

Gốc từ: Tên Sanskrit sarvāstivāda ghép “sarva” (tất cả) + “asti” (có, tồn tại) + “vāda” (chủ thuyết), nghĩa đen “chủ thuyết rằng tất cả đều có”. Hán dịch sát là “Thuyết Nhất Thiết Hữu”.

Về mặt giáo lý, Hữu bộ phân tích thực tại thành các pháp với tự thể (svabhāva) nhất định, và cho rằng tự thể của pháp tồn tại xuyên suốt ba đời, chỉ có “tác dụng” của pháp là khởi diệt theo thời gian. Quan điểm này nhằm bảo đảm cho luật nhân quả vận hành (nhân quá khứ vẫn “có” để trổ quả). Bộ phái để lại kho luận thư A-tỳ-đàm đồ sộ, mà đỉnh cao là bộ Đại Tỳ-bà-sa và sau đó là A-tỳ-đạt-ma Câu-xá luận của Thế Thân — nguồn tư liệu nền tảng cho cả Phật giáo về sau.

Liên hệ: Chủ trương “tam thế thật hữu” của Hữu bộ chính là một trong những đối tượng bị Trung Quán và các trường phái Đại thừa phê phán, từ đó làm sắc bén thêm giáo lý tánh không.

Dễ nhầm: “Tất cả đều có” của Hữu bộ không có nghĩa phủ nhận vô thường hay chủ trương một bản ngã thường hằng. Họ vẫn giữ vô ngã; cái “thật có” là tự thể từng pháp riêng lẻ, chứ không phải một cái tôi hay một thực thể toàn vẹn bất biến.