Tâm sở

Tâm sở là những yếu tố, trạng thái tâm lý khởi lên cùng lúc và tương ưng với tâm vương (cái biết căn bản). Nếu tâm vương ví như nhà vua, thì tâm sở là các quan thuộc đi theo: chúng không tồn tại độc lập mà luôn sinh khởi nương theo tâm, tô màu và định hình mỗi sát na nhận thức.

Gốc từ: Tâm sở nói đủ là “tâm sở hữu pháp” — các pháp “thuộc về tâm”, do tâm làm chủ. Tiếng Sanskrit caitasika (Pāli cetasika) đều phái sinh từ citta (tâm), nghĩa “cái thuộc về tâm”.

Trong A Tỳ Đàm và Duy thức học, các tâm sở được phân loại chi tiết. Chẳng hạn Duy thức nêu năm mươi mốt tâm sở, chia thành các nhóm: biến hành (như xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư — luôn có mặt trong mọi tâm), biệt cảnh, thiện, phiền não, tùy phiền não và bất định. Một niệm tâm khởi lên thiện hay ác, an lạc hay khổ não, là tùy theo những tâm sở nào đi kèm.

Ví dụ: Khi thấy một vật ưa thích mà tâm dấy lòng ham muốn, thì cái “ham muốn” ấy chính là tâm sở tham đang tương ưng với tâm; khi gặp nghịch ý mà nổi giận, đó là tâm sở sân.

Dễ nhầm: Đừng nhầm tâm sở với tâm vương: tâm vương chỉ thuần là sự “rõ biết” đối tượng, còn tâm sở là các đặc tính cụ thể phụ họa cho cái biết ấy. Phân biệt rõ hai bên giúp hiểu vì sao cùng một cảnh mà mỗi tâm phản ứng khác nhau.