Tâm vương
Pāli: citta · Sanskrit: citta
Trong duy thức học, đây là tên gọi chỉ tám thức làm chủ thể nhận biết. Chúng được ví như vua, còn các trạng thái tâm phụ thuộc được ví như quan.
Tâm vương là thuật ngữ duy thức chỉ tám thức tâm vương: năm thức trước (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân), ý thức (thức thứ sáu), mạt-na thức (thức thứ bảy) và a-lại-da thức (thức thứ tám). Đây là phần chủ thể chính của nhận thức, làm chỗ nương cho các tâm sở.
Gốc từ: “Tâm vương” Hán-Việt nghĩa là “vua của tâm”: vương là vua. Cách gọi này đối với tâm sở (“sở hữu của tâm”, như quần thần) để diễn ý tám thức làm chủ, các tâm sở đi kèm phụ thuộc.
Trong hệ thống Duy thức tông (Pháp tướng tông), tâm vương và tâm sở là cặp khái niệm nền tảng để phân tích một sát-na nhận thức. Tâm vương chỉ nắm tổng tướng của đối tượng (cái biết chung), còn các tâm sở (như xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư…) nắm biệt tướng và tô màu cho nhận thức ấy thành thiện, ác hay vô ký. Mối quan hệ vua–thần này giúp giải thích vì sao cùng một cảnh mà mỗi người khởi tâm khác nhau.
Ví dụ: Khi mắt thấy một bông hoa, nhãn thức (tâm vương) chỉ biết “có cái được thấy”; còn ưa thích hay chán ghét bông hoa là do các tâm sở như thọ, tưởng đi kèm tạo nên.
Dễ nhầm: “Tâm vương” không chỉ riêng một cái tâm tối cao hay “linh hồn”; nó là tên gọi chung cho cả tám thức, mỗi thức đều vô thường, sinh diệt theo duyên, không phải một bản ngã thường hằng.