Tác ý

Tác ý là một tâm sở (yếu tố tâm lý) thuộc nhóm biến hành — tức luôn có mặt trong mọi sát-na tâm thức. Chức năng của nó là khiến tâm cảnh tỉnh, hướng về một đối tượng và duy trì sự chú ý nơi đối tượng ấy, nhờ đó tiến trình nhận thức mới khởi động và vận hành.

Gốc từ: Pāli manasikāra / Phạn manaskāra, ghép manas (ý, tâm) và kāra (làm, tạo tác) — nghĩa đen là “làm trong ý”, đưa đối tượng vào tâm; Hán dịch “tác ý” giữ sát nghĩa này.

Trong Duy thức học, tác ý là một trong năm tâm sở biến hành (xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư). Nó được ví như người lái khiến cỗ xe tâm hướng về cảnh: nếu không có tác ý đúng chỗ, dù căn và cảnh tiếp xúc, sự nhận biết rõ ràng vẫn không khởi. Vì vậy như lý tác ý (chú tâm đúng hướng) được kinh điển nhấn mạnh là cội nguồn của tuệ giác, còn phi lý tác ý dẫn sinh phiền não.

Trong thực hành: Hành giả thiền tập điều chỉnh tác ý — hướng tâm về đề mục thiện lành thay vì để tâm trôi theo cảnh dấy phiền não.

Dễ nhầm: Tác ý không đồng nghĩa với “cố ý” hay “ý chí tạo nghiệp” (đó là tư tâm sở); tác ý chỉ là sự hướng tâm đến cảnh, một bước trước khi tâm quyết định và hành động.