Biến hành

Biến hành là tên gọi nhóm năm tâm sở luôn khởi cùng khắp với mọi tâm vương, bất kể tâm đó thiện, ác hay vô ký. Năm tâm sở biến hành gồm: xúc, tác ý, thọ, tưởng và tư.

Gốc từ: “Biến hành” (遍行) nghĩa là “đi khắp, có mặt khắp” — biến (cùng khắp) + hành (vận hành). Phạn ngữ sarvatraga gồm sarvatra (khắp mọi nơi) + ga (đi đến), diễn tả đặc tính có mặt trong mọi trạng thái tâm.

Trong giáo lý Duy thức và A-tỳ-đàm, các tâm sở được phân loại; biến hành là nhóm cơ bản nhất vì luôn đồng hành cùng mỗi sát-na tâm. Năm tâm sở này mô tả tiến trình nhận thức tối thiểu: xúc là sự tiếp chạm giữa căn, cảnh và thức; tác ý hướng tâm về đối tượng; thọ là cảm nhận khổ – lạc – xả; tưởng là tri giác, nắm bắt hình tướng đối tượng; tư là sự thúc đẩy của ý chí tạo tác, chính là yếu tố then chốt làm nên nghiệp.

Liên hệ: Vì “tư” thuộc biến hành, nên mọi tâm đều có khả năng dẫn khởi tạo tác; điều này nối kết với định nghĩa “tư là nghiệp” trong giáo lý nghiệp báo.

Dễ nhầm: Cần phân biệt biến hành (năm tâm sở khắp mọi tâm) với biệt cảnh (năm tâm sở chỉ khởi khi gặp cảnh riêng: dục, thắng giải, niệm, định, tuệ). Biến hành không mang sẵn tính thiện hay ác; chúng chỉ là cấu trúc nền của nhận thức.