Quý

Quý là một tâm sở thiện (trạng thái tâm tốt) trong môn phân tích tâm của Phật giáo, chỉ sự biết e sợ và hổ thẹn với người ngoài khi mình làm điều ác. Đây là sức mạnh tinh thần giúp con người chùn lại trước cái xấu vì nghĩ tới sự chê trách của người đời và hậu quả.

Gốc từ: Hán “quý” (愧) nghĩa là thẹn, xấu hổ. Pāli ottappa và Phạn apatrāpya được dịch là “úy”, “quý”, chỉ tâm e dè sợ tội, sợ tiếng xấu.

Trong giáo lý, Quý luôn đi đôi với Tàm (tâm tự hổ thẹn với chính mình). Hai tâm sở này được tôn xưng là “hai pháp trắng” (nhị bạch pháp) hộ trì thế gian: chính nhờ biết tàm và quý mà con người giữ được nhân cách, không buông theo dục vọng để gây hại. Khác nhau ở chỗ: Tàm là tự thẹn với lương tâm và lý tưởng của bản thân, còn Quý là e ngại trước người khác, trước cộng đồng và quả báo. Cả hai đều là nền tảng của giới hạnh và đời sống đạo đức.

Ví dụ: Một người định nói dối để trục lợi, nhưng nghĩ tới ánh mắt và sự khinh chê của mọi người nếu bị phát hiện nên dừng lại — đó là Quý đang phát huy tác dụng.

Dễ nhầm: Nhiều người lẫn lộn Tàm và Quý, hoặc cho rằng “sợ dư luận” là tâm lý tiêu cực, yếu đuối. Trong đạo Phật, biết Quý là một đức tính thiện lành: nó không phải sự sợ hãi hèn nhát, mà là sự nhạy cảm đạo đức giúp người ta tránh ác, hành thiện.