Diệt thọ tưởng định

Diệt thọ tưởng định là trạng thái định cực sâu, trong đó hai tâm hành là thọ (cảm giác) và tưởng (tri giác) tạm thời dừng bặt, cùng với phần lớn hoạt động tâm thức thô. Đây được xem là tầng chứng đắc cao nhất trong các định, vượt trên cả bốn thiền và bốn định vô sắc.

Gốc từ: Tên gọi ghép các chữ “diệt” (滅, dứt bặt), “thọ” (受, cảm thọ) và “tưởng” (想, tri giác/khái niệm). Vì hai uẩn này ngưng hoạt động nên còn gọi là “diệt tận định”. Tiếng Pāli saññāvedayitanirodha nghĩa là “sự đoạn diệt của tưởng và thọ”.

Trong hệ thống thiền, định này chỉ có thể đạt bởi bậc thánh đã chứng từ A-na-hàm trở lên (theo nhiều giải thích), vì nó đòi hỏi định lực và tuệ lực rất cao. Khi nhập định, hành giả như tạm thời “vắng mặt” mọi cảm thọ và nhận thức, nhưng vẫn còn sống, hơi ấm và thọ mạng được duy trì.

Ví dụ: Vì đây là cảnh giới sâu xa, khó có ví dụ đời thường tương ứng. Có thể tạm hình dung như sự tĩnh lặng còn sâu hơn cả giấc ngủ không mộng, nhưng tỉnh giác chứ không mê mờ — và đây chỉ là minh họa rất giới hạn.

Trong thực hành: Diệt thọ tưởng định không phải mục tiêu của đa số người tu phổ thông; nó được nhắc đến chủ yếu để cho thấy chiều sâu của thiền định bậc thánh.

Dễ nhầm: Đừng đồng nhất diệt thọ tưởng định với Niết bàn. Định này là một trạng thái tạm thời, hành giả vẫn xuất định trở lại; còn Niết bàn là sự giải thoát rốt ráo khỏi phiền não, không phải một trạng thái thiền có vào có ra.