Đại Tỳ-bà-sa luận

Đại Tỳ-bà-sa luận (Phạn: Mahāvibhāṣā) là một bộ luận đồ sộ, tập đại thành toàn bộ giáo nghĩa A-tỳ-đàm của bộ phái Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, một trong những bộ phái có ảnh hưởng lớn nhất của Phật giáo Bộ phái ở Ấn Độ.

Gốc từ: Vibhāṣā nghĩa là sự giải thích rộng, phân tích quảng diễn; mahā là lớn, đại. “Đại Tỳ-bà-sa” tức “bản giải thích rộng lớn”, phiên âm và dịch kết hợp từ Phạn ngữ.

Bộ luận này được xem là kết tinh quan điểm của các luận sư Hữu Bộ ở vùng Kashmir, nên những người y cứ vào nó được gọi là phái Tỳ-bà-sa (Vaibhāṣika). Nội dung phân tích cặn kẽ về các pháp, về tâm và tâm sở, về nhân quả, nghiệp, các tầng thiền định, lý giải vì sao bộ phái này chủ trương “ba đời thật có” (pháp quá khứ, hiện tại, vị lai đều có thực thể). Đây là kho tàng luận học khổng lồ, nền tảng để sau này ngài Thế Thân soạn Câu-xá luận vừa tóm lược vừa phê bình một số quan điểm của Hữu Bộ.

Ví dụ: Khi học A-tỳ-đàm muốn truy nguyên một định nghĩa về tâm sở, các luận sư thường dẫn về cách phân tích trong Đại Tỳ-bà-sa như nguồn chuẩn mực.

Dễ nhầm: Có người nhầm Đại Tỳ-bà-sa với Câu-xá luận. Hai bộ liên quan nhưng khác nhau: Đại Tỳ-bà-sa là bộ luận lớn gốc của Hữu Bộ, còn Câu-xá luận là tác phẩm cô đọng hơn của Thế Thân, kế thừa rồi phê bình lại chính hệ thống ấy.