Thuyết nhất thiết hữu bộ
Sanskrit: sarvāstivāda
Một bộ phái Phật giáo thời kỳ đầu chủ trương rằng các pháp tồn tại thật trong cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai.
Thuyết nhất thiết hữu bộ (Sarvāstivāda) là một bộ phái quan trọng của Phật giáo thời kỳ bộ phái, tách ra từ Thượng tọa bộ và phát triển mạnh ở vùng tây bắc Ấn Độ. Chủ trương đặc trưng của bộ phái này là cho rằng “nhất thiết pháp” (tất cả các pháp) đều thật có trong cả ba thời — quá khứ, hiện tại và vị lai — chứ không chỉ hiện tại.
Gốc từ: Sanskrit sarva (tất cả) + asti (có, tồn tại) + vāda (chủ thuyết). Dịch sát là “chủ thuyết cho rằng tất cả đều tồn tại”. Tên Hán “Thuyết nhất thiết hữu bộ” phản ánh đúng nghĩa này.
Bộ phái này có vị trí then chốt trong lịch sử tư tưởng vì là nền tảng của hệ thống A-tỳ-đàm (Abhidharma) Bắc truyền — kho luận phân tích tỉ mỉ các pháp (yếu tố cấu thành kinh nghiệm). Bộ luận đồ sộ Đại Tỳ-bà-sa và sau này Câu-xá luận của ngài Thế Thân đều liên hệ mật thiết với học thuyết của bộ phái này. Quan điểm “tam thế thật hữu” của họ về sau bị tông Trung quán phê phán mạnh dưới ánh sáng giáo lý tánh không.
Ví dụ: Theo họ, một sự việc đã qua không phải “biến mất hoàn toàn”; bản thể của pháp ấy vẫn tồn tại theo cách riêng, chỉ là “tác dụng” của nó đã thuộc về quá khứ.
Dễ nhầm: “Hữu” trong tên bộ phái không có nghĩa họ chấp ngã; họ vẫn theo vô ngã, nhưng cho rằng các “pháp” (thành phần vô ngã) thì có thật thể — điều này về sau gây nhiều tranh luận.