Pháp

Pháp (Phạn: dharma) có hai nghĩa thường gặp. Thứ nhất, Pháp là giáo lý và sự thật mà Đức Phật chỉ dạy — con đường đưa đến hết khổ, được tôn kính là một trong Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng). Thứ hai, “pháp” cũng chỉ mọi hiện tượng, sự vật trong vũ trụ, từ vật chất đến tâm lý.

Gốc từ: tiếng Phạn dharma (Pāli: dhamma) bắt nguồn từ gốc dhṛ nghĩa là “nắm giữ, duy trì”. Từ gốc ấy mở ra hai hướng nghĩa: cái “duy trì” trật tự và sự thật (giáo pháp, quy luật), và cái “tự duy trì đặc tính riêng” của mỗi hiện tượng (vạn pháp). Hán dịch một chữ “pháp” gánh cả hai nghĩa, nên cần xem ngữ cảnh: “học Pháp”, “nghe Pháp” là nói tới giáo lý; “vạn pháp” là chỉ tất cả mọi sự vật hiện tượng.

Hai nghĩa này thật ra liên hệ mật thiết: giáo Pháp (lời dạy) chính là để giúp ta thấy rõ bản chất thật của vạn pháp (mọi hiện tượng) — rằng chúng vô thường, do duyên sinh, không có tự ngã cố định (vô ngã). Nói cách khác, học Pháp là để hiểu pháp.

Ví dụ: khi nghe giảng “chư pháp vô ngã”, chữ “pháp” ở đây mang nghĩa thứ hai (mọi hiện tượng), còn câu giảng ấy chính là Pháp theo nghĩa thứ nhất (giáo lý). Một câu mà gặp cả hai nghĩa.

Dễ nhầm: thấy hai nghĩa khác nhau, đừng vội nghĩ đây là hai từ trùng âm ngẫu nhiên. Chúng cùng một gốc và bổ sung cho nhau; nắm được điều này, ta sẽ không bối rối khi gặp cùng một chữ “pháp” mang sắc thái khác nhau trong kinh sách.