Hối

Hối là một tâm sở (trạng thái tâm) mang nghĩa ăn năn, hối tiếc về việc đã làm hoặc về điều đáng làm mà đã không làm. Trong hệ thống tâm sở của Duy thức tông, hối thuộc nhóm bất định (bốn tâm sở bất định: hối, miên, tầm, tứ) — tức bản thân nó không cố định là thiện hay bất thiện, mà tùy đối tượng và hoàn cảnh.

Gốc từ: “Hối” (悔) nghĩa là ăn năn; kukkucca trong Pāli (kaukṛtya trong Phạn) chỉ sự áy náy, bứt rứt vì điều đã làm sai (hoặc làm thiếu sót).

Điểm tinh tế của tâm sở này: hối điều ác đã làm — tức ăn năn việc xấu, từ đó chừa bỏ — là thiện; ngược lại tiếc điều thiện đã làm, hoặc tiếc vì đã không làm điều ác, thì lại là bất thiện. Như vậy giá trị đạo đức của “hối” hoàn toàn phụ thuộc đối tượng mà nó hướng tới.

Liên hệ: Trong giáo lý thiền định, kukkucca (hối) thường được ghép cùng trạo cử thành một trong năm triền cái ngăn che định tâm. Sự day dứt liên miên khiến tâm bất an, không thể an trú.

Dễ nhầm: “Hối” với nghĩa tâm sở day dứt khác với sám hối — một pháp tu tích cực nhằm phát lồ lỗi cũ và nguyện chừa bỏ. Sám hối hướng tới chuyển hóa và an tịnh, còn “hối” như triền cái là sự bứt rứt nhai đi nhai lại làm chướng ngại định.