Bất định (tâm sở)

Bất định (tâm sở) là nhóm bốn tâm sở trong Duy thức học mà tính chất thiện hay bất thiện không cố định, tùy theo tâm và hoàn cảnh đi kèm mà thành thiện, ác hoặc trung tính. Bốn tâm sở đó là: hối (ăn năn), miên (ngủ nghỉ, hôn trầm), tầm (tìm cầu thô của tâm) và tứ (xét nét vi tế của tâm).

Gốc từ: “Bất định” nghĩa là không nhất định; Sanskrit aniyata cũng mang nghĩa “không cố định, không chắc”. Tên gọi nhấn mạnh đặc tính trung tính về đạo đức của bốn tâm sở này.

Trong hệ thống bách pháp, các tâm sở được chia thành nhiều nhóm: biến hành, biệt cảnh, thiện, phiền não, tùy phiền não, và bất định. Nhóm bất định được tách riêng vì bốn pháp ấy có thể đổi tính chất: ví dụ “hối” hối tiếc một việc ác đã làm thì là thiện, còn hối tiếc một việc thiện đã làm thì thành bất thiện. Tương tự, “tầm” và “tứ” — sự suy tìm thô và tế của tâm — có thể đi với thiện hoặc với phiền não.

Ví dụ: Một người ngủ (miên) để dưỡng sức tu tập thì vô hại, nhưng buông mình trong hôn trầm khiến tâm trì trệ thì lại là chướng ngại.

Dễ nhầm: “Bất định” không có nghĩa là mơ hồ hay không quan trọng, mà chỉ tính chất đạo đức linh động. Cũng đừng nhầm tầm–tứ ở đây (hai tâm sở phân tích tâm) với tầm–tứ trong các thiền chi, dù có liên hệ về tên gọi và ý nghĩa.