Giới phân biệt quán

Giới phân biệt quán là một phép thiền quán trong đó hành giả phân tích thân và tâm thành các “giới” (thành phần, yếu tố) cấu thành, nhằm thấy rõ rằng cái ta gọi là “tôi” chỉ là sự kết hợp tạm thời của nhiều thành phần — từ đó phá ngã chấp (chấp có một cái tôi thường hằng).

Gốc từ: “Giới” (界, Pāli dhātu) ở đây nghĩa là “yếu tố”, “thành phần”; vavatthāna nghĩa là “xác định, phân định”. Vậy nghĩa đen là “phép phân định các yếu tố”.

Đối tượng quán thường là tứ đại (bốn yếu tố: đất – tính cứng/chắc, nước – tính kết dính/ẩm, lửa – tính nóng, gió – tính chuyển động) hoặc mở rộng thành sáu giới (thêm không đại và thức đại). Hành giả lần lượt nhận diện trong thân mình từng tính chất ấy, thấy rằng thân chỉ là tổ hợp các yếu tố vô tri, vận hành theo nhân duyên, không có một “chủ thể” nào sở hữu. Đây là một trong năm pháp quán dừng tâm (ngũ đình tâm quán), đặc biệt thích hợp cho người nặng về ngã chấp.

Ví dụ: Giống như tháo rời một chiếc xe thành bánh, khung, máy… để thấy chẳng có một “cái xe” nào tồn tại độc lập ngoài các bộ phận; quán giới cũng “tháo rời” thân để thấy không có cái “tôi” cố định.

Dễ nhầm: Mục đích không phải để chán ghét hay coi thường thân thể, mà để thấy đúng bản chất duyên hợp của nó, nhờ đó bớt bám víu và bớt khổ.