Căn bản phiền não

Căn bản phiền não là những phiền não gốc, làm cội rễ phát sinh ra vô số phiền não phụ thuộc. Theo Duy thức học, có sáu căn bản phiền não: tham (ham muốn), sân (giận ghét), si (mê mờ, vô minh), mạn (kiêu căng tự cao), nghi (do dự không tin chánh pháp) và ác kiến (cái thấy sai lầm).

Gốc từ: Căn bản nghĩa là gốc rễ, nền tảng; phiền não (Sanskrit kleśa) chỉ những tâm trạng làm khuấy động, nhiễu loạn, trói buộc khiến chúng sinh khổ. Tiếng Sanskrit mūlakleśa ghép mūla (rễ) và kleśa (phiền não).

Trong sáu thứ này, riêng ác kiến lại được phân thành năm loại (thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ), nên có khi kê thành mười căn bản phiền não. Sáu (hoặc mười) phiền não gốc này khi khởi lên kéo theo các tùy phiền não — như phẫn, hận, tật đố, xan tham, tán loạn… vốn là những biến thái và phần tiếp nối của phiền não gốc.

Liên hệ: Trong ba độc tham – sân – si, si (vô minh) thường được xem là gốc sâu nhất, vì do mê mờ về thực tại mà tham, sân và các phiền não khác mới có chỗ nương khởi.

Dễ nhầm: Đừng nhầm căn bản phiền não với tùy phiền não: căn bản là gốc, tùy phiền não là những nhánh phái sinh đi kèm. Cũng nên lưu ý “ác kiến” ở đây là một nhóm gồm nhiều loại tà kiến, chứ không phải một thứ đơn lẻ.