Biệt cảnh

Biệt cảnh là tên gọi một nhóm tâm sở (yếu tố tâm lý) trong Duy thức học, gồm năm thứ: dục, thắng giải, niệm, định, tuệ. Gọi là “biệt cảnh” vì mỗi tâm sở này chỉ khởi lên khi gặp một loại cảnh (đối tượng) riêng của nó, không phải lúc nào cũng có mặt.

Gốc từ: “Biệt” (別) là riêng biệt, “cảnh” (境) là đối tượng nhận thức. “Biệt cảnh” nghĩa là “duyên theo cảnh riêng”. Tiếng Sanskrit viniyata hàm ý “được xác định, giới hạn” - tức chỉ sinh khởi trong điều kiện nhất định.

Năm tâm sở biệt cảnh là: dục (mong muốn đối với cảnh ưa thích), thắng giải (hiểu rõ, quyết định chắc chắn về cảnh đã thẩm xét), niệm (ghi nhớ rõ cảnh từng kinh nghiệm), định (tâm chuyên chú một cảnh), tuệ (sự giản trạch, phân định đúng sai nơi cảnh). Chúng khác với năm tâm sở biến hành (xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư) - vốn có mặt trong mọi tâm. Năm biệt cảnh có thể có một, vài, hoặc đủ cả tùy cảnh và sự chú tâm.

Ví dụ: Khi tọa thiền chuyên chú vào hơi thở, tâm sở định khởi rõ; khi quán chiếu phân biệt thiện ác, tâm sở tuệ hoạt động. Hai thứ này không nhất thiết cùng có mặt mọi lúc.

Dễ nhầm: Đừng lẫn biệt cảnh với biến hành. Biến hành luôn đi cùng mọi tâm thức; biệt cảnh chỉ xuất hiện có điều kiện. Cũng đừng hiểu “định” và “tuệ” ở đây đã là thiền định hay trí tuệ giải thoát - chúng là các tâm sở cơ bản, có thể thiện hoặc bất thiện tùy đi cùng pháp nào.