Bách pháp

Bách pháp là hệ thống một trăm pháp do Duy thức tông (Pháp tướng tông) lập ra để phân loại toàn bộ các pháp — tức mọi hiện tượng tâm lý và vật chất. Bảng này được tóm tắt trong luận Đại thừa Bách pháp minh môn, gắn với truyền thống Thế Thân, và là tài liệu nhập môn căn bản của Duy thức học.

Gốc từ: “Bách” là một trăm; “pháp” ở đây nghĩa rộng là mọi sự vật, hiện tượng có tự tánh và làm sinh hiểu biết. Śata-dharma = trăm pháp.

Một trăm pháp được chia thành năm vị (năm nhóm): tâm vương (8 thức, là chủ thể của nhận thức); tâm sở (51 trạng thái, hoạt động tâm lý đi kèm tâm vương, như xúc, tác ý, tham, sân…); sắc pháp (11, gồm năm căn, năm trần và pháp xứ sở nhiếp sắc); bất tương ưng hành pháp (24, những pháp không thuộc tâm cũng chẳng thuộc sắc, như thời gian, số lượng, sinh – trụ – dị – diệt); và vô vi pháp (6, các pháp không sinh diệt, như hư không, trạch diệt). Trật tự sắp xếp này phản ánh tông chỉ Duy thức: tâm thức là chủ, các pháp khác nương tâm mà có.

Trong thực hành: Nắm bảng bách pháp giúp người học Duy thức gọi tên và quán chiếu rõ ràng các tâm sở thiện – bất thiện đang vận hành trong mình.

Dễ nhầm: “Pháp” trong bách pháp không chỉ là “vật thể”; nó bao gồm cả tâm, các trạng thái tâm, lẫn pháp vô vi. Con số một trăm cũng là cách phân loại quy ước để học tập, không phải khẳng định vũ trụ chỉ có đúng một trăm thứ.