Y tha khởi tánh

Y tha khởi tánh là một trong ba tự tánh (tam tự tánh) của giáo lý Duy thức, chỉ tính chất các pháp nương vào nhân duyên, vào những điều kiện khác mà sinh khởi. Theo nghĩa này, mọi hiện tượng đều không tự nó mà có, cũng không phải hoàn toàn không có, mà tồn tại như những hiện khởi tùy duyên.

Gốc từ: “Y tha khởi” dịch từ Phạn ngữ paratantra (para: cái khác; tantra: nương tựa, lệ thuộc): nghĩa là “nương vào cái khác mà khởi”; “tánh” (svabhāva) là tính chất, thể tánh.

Trong hệ thống tam tự tánh, y tha khởi tánh đứng ở giữa: trên nền y tha khởi, nếu chúng sinh do mê lầm mà chấp thật vào sự vật thì thành biến kế sở chấp tánh (cái thấy sai lầm, hư vọng); còn nếu thấy đúng bản chất duyên sinh, lìa được vọng chấp thì hiển lộ viên thành thật tánh (chân thật viên mãn). Vì thế y tha khởi vừa là chỗ nương phát sinh vọng tưởng, vừa là nơi nhận ra chân lý.

Liên hệ: Y tha khởi tánh là cách Duy thức học diễn giải sâu thêm về nguyên lý duyên khởi của các pháp.

Dễ nhầm: Y tha khởi không có nghĩa các pháp là “thật có” độc lập, cũng không phải “hoàn toàn không có”; cần phân biệt rõ với biến kế sở chấp tánh vốn chỉ riêng phần chấp thật hư vọng do tâm thêm vào.