Xuất định

Xuất định là hành vi rời khỏi trạng thái thiền định (định, samādhi) đang an trú để trở lại với tâm thức và sinh hoạt thường ngày. Đây là khái niệm đi cặp với nhập định (đi vào định): hành giả nhập định để an trú tâm trong một trạng thái sâu lắng, và xuất định khi muốn ra khỏi trạng thái ấy, dù theo ý nguyện định trước hay do nhân duyên.

Gốc từ: “Xuất” (出) nghĩa là ra, đi ra; Pāli vuṭṭhāna mang nghĩa “đứng dậy”, “trỗi ra” — gợi hình ảnh tâm rời khỏi chỗ an trú để vận hành trở lại.

Về phương diện hành trì, trong các tầng thiền sâu (như tứ thiền hay các định vô sắc), người thiền tập thuần thục có thể định trước thời gian an trú và xuất định đúng lúc đã nguyện. Trong thiền minh sát, việc xuất khỏi định cũng cần thiết để dùng tâm an tịnh ấy quán chiếu các pháp. Khi vừa xuất định, tâm còn lưu giữ sự nhu nhuyến, sáng tỏ, là thời điểm thuận lợi cho việc quán xét.

Trong thực hành: Vị thầy thường nhắc hành giả xuất định một cách từ từ, chánh niệm, tránh giật mình hay vội vàng để giữ được sự an định kéo dài.

Dễ nhầm: Xuất định chỉ đơn giản là ra khỏi trạng thái định, không phải mất định hay “tỉnh giấc” theo nghĩa thông thường; người xuất định vẫn hoàn toàn tỉnh thức và chủ động.