Xả niệm thanh tịnh
Pāli: upekkhāsatipārisuddhi
Trạng thái của tầng thiền thứ tư, khi tâm buông xả mọi cảm thọ để trở nên hoàn toàn thanh tịnh và bất động.
Xả niệm thanh tịnh là đặc trưng của Tứ thiền (tầng thiền sắc giới thứ tư), trạng thái trong đó hành giả buông xả cả lạc lẫn khổ, cả hỷ lẫn ưu, khiến chánh niệm trở nên hoàn toàn thanh tịnh, tâm an trú bất động, quân bình tuyệt đối.
Gốc từ: Pāli upekkhā-sati-pārisuddhi: upekkhā (xả — sự buông xả, quân bình), sati (niệm — sự ghi nhớ tỉnh giác), pārisuddhi (thanh tịnh trọn vẹn). Hán dịch sát nghĩa là xả niệm thanh tịnh (捨念清淨).
Trong hệ thống bốn tầng thiền sắc giới, mỗi tầng dần buông bớt các chi thiền thô: sơ thiền còn tầm – tứ, nhị thiền có hỷ – lạc, tam thiền còn lạc và xả, đến tứ thiền thì cả lạc cũng được buông, chỉ còn xả và nhất tâm, niệm hoàn toàn trong sáng. Đây là trạng thái định sâu, vững chãi, được xem là nền tảng lý tưởng để triển khai tuệ quán hoặc các năng lực thiền cao hơn. Tứ thiền thể hiện rõ vai trò của tâm xả — sự bình thản không nghiêng lệch — trong tiến trình tu định.
Ví dụ: Như mặt hồ phẳng lặng không gợn sóng, không bị gió vui buồn lay động, tâm ở tứ thiền an nhiên phản chiếu mọi sự mà chẳng dao động.
Dễ nhầm: “Xả” ở đây không phải sự lạnh lùng, dửng dưng hay vô cảm, mà là sự quân bình tỉnh giác đầy thanh tịnh. Và đạt tứ thiền chưa phải giải thoát; đó vẫn là định thế gian, cần hướng sang tuệ quán.