Vô quý
Pāli: anottappa · Sanskrit: anapatrāpya
Trạng thái tâm không biết e sợ trước sự chê trách của người đời khi làm điều xấu; một loại phiền não thúc đẩy hành vi sai trái.
Vô quý là một tâm sở phiền não (thuộc loại trung tùy phiền não): trạng thái tâm không biết e sợ sự chê cười, quở trách của người khác và xã hội khi mình làm điều ác. Đây là một yếu tố tâm lý tiêu cực khiến người ta dễ buông mình vào việc xấu mà không ngần ngại, vì không màng đến cái nhìn của người đời.
Gốc từ: Tiền tố a- nghĩa “không”; ottappa (Pāli) / apatrāpya (Phạn) là “sự sợ hãi, hổ thẹn trước người khác”. Vậy anottappa = “không e sợ (sự chê trách)”. Hán dịch là vô quý, nghĩa nó nghịch lại với quý (biết sợ tiếng xấu).
Trong phân tích tâm thức, vô quý đi cặp với vô tàm (không biết tự thẹn với chính mình). Hai pháp này đối nghịch trực tiếp với tàm và quý — vốn được ví là “hai pháp trắng” hộ trì thế gian, giữ con người khỏi điều ác. Khi thiếu tàm và quý, hàng rào đạo đức nội tâm sụp đổ, các phiền não khác dễ dấy lên và hành vi bất thiện trở nên dễ dàng.
Ví dụ: Một người làm việc gian dối mà chẳng chút bận tâm “người khác sẽ nghĩ gì, sẽ chê trách thế nào” — đó là biểu hiện của vô quý đang chi phối tâm.
Dễ nhầm: Cần phân biệt vô quý (không sợ tiếng chê bên ngoài) với vô tàm (không tự hổ thẹn bên trong). Hai phiền não thường đi đôi nhưng hướng tới hai phía khác nhau: một bên là người đời, một bên là lương tâm chính mình.