Vân Môn Văn Yển
Thiền sư Trung Hoa cuối đời Đường đầu Ngũ Đại, vị khai tổ của tông Vân Môn, nổi tiếng với lối đáp ngắn gọn sắc bén.
Vân Môn Văn Yển là một vị thiền sư Trung Hoa sống vào cuối đời Đường sang thời Ngũ Đại, được tôn là khai tổ của tông Vân Môn, một trong năm nhà (Ngũ gia) lớn của Thiền tông Trung Hoa.
Gốc từ: “Vân Môn” (cửa mây) là tên ngọn núi và đạo tràng nơi sư trụ trì hoằng hóa, về sau trở thành tên tông phái; “Văn Yển” là pháp danh của sư. Theo lệ Thiền tông, các thiền sư thường được gọi theo địa danh nơi trú xứ gắn với tên riêng.
Tông Vân Môn nổi tiếng với gia phong cô đọng, mạnh mẽ. Sư thường đáp lời học trò bằng những câu cực ngắn, có khi chỉ một chữ, được đời sau gọi là phong cách “nhất tự quan” (cửa ải một chữ). Lối dạy này nhằm cắt đứt dòng suy lường phân biệt của người học, buộc họ trực nhận ngay nơi câu nói. Nhiều lời đối đáp của sư về sau trở thành công án được tham cứu trong các thiền viện.
Liên hệ: Vân Môn cùng với Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Pháp Nhãn hợp thành “Ngũ gia” của Thiền tông Trung Hoa thời Đường–Tống, mỗi nhà một gia phong tiếp dẫn người học.
Dễ nhầm: “Vân Môn” vừa chỉ vị thiền sư, vừa chỉ tông phái do sư khai lập; cần xem ngữ cảnh để hiểu đúng. Lối đáp “một chữ” là phương tiện khế cơ, không nên hiểu là sự bí hiểm cố ý hay câu đố chữ nghĩa thuần túy.