Công án

Công án là một câu chuyện, câu hỏi hoặc lời đối đáp kỳ lạ trong Thiền tông, cố ý không thể giải bằng lý luận thông thường. Một câu nổi tiếng là “Tiếng vỗ của một bàn tay là gì?”. Mục đích không phải tìm ra “đáp án đúng”, mà là dồn tâm trí vào ngõ cụt cho đến khi lối suy nghĩ phân biệt thường ngày tự buông ra, mở đường cho một cái thấy trực tiếp.

Gốc từ: “công án” (公案) vốn là từ chỉ một “hồ sơ, án lệ của công đường” thời xưa — một phán quyết mẫu mực để soi chiếu. Thiền tông mượn nghĩa ấy: công án là “án” do chư Tổ để lại, dùng làm mực thước thử thách và soi sáng chỗ ngộ của người học.

Cách dụng công này liên hệ với tinh thần buông bỏ chấp thủ: chừng nào tâm còn bám vào khái niệm, vào lý luận phân hai, thì còn bị ngăn cách với cái thấy trực tiếp về thực tại. Ví như khi bạn cố giải một câu đố vô lý mãi không xong, đến lúc kiệt sức buông bỏ thì đầu óc bỗng thênh thang.

Dễ nhầm: công án không phải câu đố trí tuệ để khoe khả năng suy luận, cũng không phải lời nói vô nghĩa cốt gây bí hiểm. Nó là một phương tiện có chủ đích, thường gắn với sự dìu dắt của một vị thầy, nhằm đẩy người tu vượt khỏi cái biết của khái niệm để chạm vào kinh nghiệm trực tiếp. Vì thế, “hiểu” một công án bằng lý trí thường lại là chưa hiểu đúng tinh thần của nó.