Tỳ Xá Ly
Pāli: Vesālī · Sanskrit: Vaiśālī
Một thành phố trù phú thời Đức Phật, thủ phủ của liên minh các bộ tộc theo chế độ cộng hòa ở vùng bắc sông Hằng.
Tỳ Xá Ly (Vesālī) là kinh đô của bộ tộc Licchavi, một thành phố lớn và sầm uất nằm ở vùng đồng bằng phía bắc sông Hằng, nay thuộc bang Bihar, Ấn Độ. Đây là trung tâm của liên minh Vajji, một thể chế cai trị theo lối cộng hòa hơn là quân chủ, nơi các thủ lĩnh quý tộc cùng hội họp để quyết định việc chung. Đức Phật nhiều lần lưu lại Tỳ Xá Ly và thuyết pháp tại đây.
Gốc từ: Tỳ Xá Ly là phiên âm Hán–Việt của Vesālī; chữ Sanskrit Vaiśālī mang nghĩa “rộng lớn, bao la”, gợi quy mô và sự thịnh vượng của thành.
Tỳ Xá Ly gắn với nhiều sự kiện trọng yếu. Tương truyền tại đây Đức Phật báo trước việc Ngài sẽ nhập Niết-bàn sau ba tháng. Nơi đây cũng là chỗ một kỹ nữ tên Ambapālī cúng dường khu vườn xoài cho Tăng đoàn. Đặc biệt, khoảng một thế kỷ sau khi Phật diệt độ, kỳ kết tập kinh điển lần thứ hai đã diễn ra ở Tỳ Xá Ly để giải quyết tranh luận về mười điều giới luật, sự kiện dẫn tới phân chia bộ phái đầu tiên.
Ví dụ: Trong Kinh điển, khi thành Tỳ Xá Ly gặp nạn dịch bệnh và đói kém, người dân thỉnh Đức Phật đến; sự hiện diện của Ngài cùng việc tụng kinh được ghi nhận đã giúp dân chúng an định trở lại.
Dễ nhầm: Tỳ Xá Ly (Vesālī) khác với Xá Vệ (Sāvatthī) là kinh đô nước Kiều-tát-la, và khác Vương Xá (Rājagaha) là kinh đô Ma-kiệt-đà. Ba thành phố này đều là trung tâm hoằng pháp lớn nhưng thuộc các vương quốc khác nhau.