Tùy miên
Pāli: anusaya · Sanskrit: anuśaya
Những phiền não nằm ngủ ngầm trong tâm, chưa bộc lộ ra ngoài nhưng vẫn còn gốc rễ, chờ điều kiện là trỗi dậy.
Tùy miên là các phiền não ở dạng tiềm tàng, “ngủ” sâu trong dòng tâm thức. Chúng chưa hiện khởi thành ý nghĩ hay hành động rõ ràng, nhưng gốc rễ vẫn còn nguyên, nên khi gặp đối tượng và điều kiện thích hợp thì lập tức bùng phát thành phiền não hiện hành.
Gốc từ: “Tùy” (隨) nghĩa là đi theo, bám theo; “miên” (眠) nghĩa là ngủ. Tùy miên tức “thứ ngủ ngầm và luôn đi theo” chúng sinh. Tiếng Phạn anuśaya mang nghĩa “nằm phục, tiềm phục bên dưới”.
Trong A-tỳ-đàm, phiền não thường được phân thành hai lớp: lớp hiện hành (đang bộc phát) và lớp tùy miên (tiềm ẩn). Tu tập có thể tạm đè nén phiền não hiện hành bằng thiền định, nhưng chỉ trí tuệ mới nhổ được tùy miên — gốc sâu của tham, sân, si, mạn, nghi, kiến. Vì vậy đoạn trừ tùy miên là tiêu chí của các bậc thánh.
Ví dụ: Một người tưởng mình đã hết nóng giận vì nhiều ngày bình yên; nhưng chỉ một câu nói chạm tự ái là cơn giận bùng lên ngay. Cơn giận ấy vốn vẫn “ngủ” sẵn dưới dạng tùy miên.
Liên hệ: Tùy miên là dạng tiềm ẩn của các phiền não như tham, sân, si; đè nén chúng chưa đủ, phải dùng tuệ quán để đoạn tận gốc.
Dễ nhầm: Thấy tâm yên lặng một thời gian không có nghĩa phiền não đã hết. Nếu gốc tùy miên còn, sự an tĩnh ấy chỉ là tạm thời; đừng vội cho rằng mình đã đoạn được phiền não.