Tuệ thẩm sát (Tư duy tuệ)
Pāli: sammasana ñāṇa
Tầng tuệ trong thiền quán, ở đó hành giả soi xét thân tâm để thấy rõ tính vô thường, khổ và vô ngã.
Tuệ thẩm sát (còn gọi tư duy tuệ) là một tầng tuệ minh sát (vipassanā) trong tiến trình thiền quán theo truyền thống Thượng toạ bộ. Ở giai đoạn này, hành giả quán chiếu danh (tâm) và sắc (thân, vật chất) để thấy rõ chúng đều mang ba tướng: vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anatta).
Gốc từ: Pāli sammasana ñāṇa: sammasana nghĩa là “sự nắm bắt, tư duy thẩm xét toàn diện”, ñāṇa là “tuệ, sự hiểu biết”. Hán dịch “thẩm sát” tức xem xét kỹ lưỡng; nên còn gọi là “tư duy tuệ”.
Trong hệ thống các tầng tuệ minh sát, tuệ thẩm sát đứng sau tuệ phân biệt danh-sắc và tuệ nắm bắt nhân duyên, là bước hành giả bắt đầu gom các pháp lại để quán ba tướng một cách có hệ thống. Đây là nền tảng để tiến tới các tầng tuệ cao hơn như tuệ sinh diệt, tuệ về sự hoại diệt. Nó cụ thể hoá giáo lý cốt lõi Tam pháp ấn ngay trong kinh nghiệm trực tiếp của hành giả.
Ví dụ: Khi quán hơi thở hoặc cảm thọ, hành giả thấy mỗi hiện tượng vừa khởi liền diệt, không thể nắm giữ, không có một “cái tôi” làm chủ - đó là tuệ thẩm sát đang vận hành.
Dễ nhầm: Tuệ thẩm sát là tuệ thực chứng qua quán sát trực tiếp, không phải sự suy luận trừu tượng trên lý thuyết. Học thuộc lòng “vô thường, khổ, vô ngã” mà chưa trực nghiệm thì chưa phải tầng tuệ này.