Chánh thọ

Chánh thọ chỉ sự tiếp nhận chân chính của tâm khi an trú trong thiền định, một trạng thái tâm vắng lặng, không điên đảo, không tán loạn. Thuật ngữ này thường được dùng đồng nghĩa với tam-muội (định) và đẳng chí, chỉ cảnh giới tâm đạt được sự an định viên mãn.

Gốc từ: Hán dịch ý từ Sanskrit samāpatti: sam (cùng, đúng đắn) + āpatti (đạt đến, chứng nhập), nghĩa là “sự thể nhập, sự đạt đến trạng thái quân bình”. “Chánh” là chân chính, đúng đắn; “thọ” là tiếp nhận - tức tâm tiếp nhận cảnh một cách đúng đắn, không sai lệch.

Gọi là “chánh” để phân biệt với những trạng thái xuất thần “tà” hoặc loạn động giả tạo. Trong chánh thọ, tâm xa lìa mọi tưởng điên đảo, vọng động, an trú nơi đối tượng một cách thuần tịnh. Đây là nền tảng để tuệ giác phát sinh, liên hệ chặt chẽ với chánh định trong Bát Chánh Đạo và với các tầng thiền-na.

Trong thực hành: Hành giả tu định khi tâm thuần thục, lìa năm triền cái, sẽ an trú trong chánh thọ; trên nền tảng định ấy mới có thể khởi quán để phát tuệ.

Dễ nhầm: “Thọ” trong “chánh thọ” không phải là cảm thọ (vedanā - khổ, lạc, xả) trong Ngũ uẩn. Ở đây “thọ” mang nghĩa “tiếp nhận, an trú trong định”; cần phân biệt để khỏi lẫn với uẩn thọ.