Tứ vô lượng (Bốn phạm trú)

Tứ vô lượng, còn gọi là bốn phạm trú (bốn chỗ trú của Phạm thiên), là bốn tâm cao thượng được tu tập và mở rộng đến vô lượng chúng sinh không phân biệt. Bốn tâm ấy là: từ (mong cho chúng sinh được an vui), bi (mong cho chúng sinh thoát khổ), hỷ (vui mừng theo trước hạnh phúc, thành tựu của người khác), và xả (tâm bình đẳng, không thiên vị, an nhiên trước mọi cảnh).

Gốc từ: “Vô lượng” chỉ tính chất không giới hạn, trải rộng đến mọi loài; brahmavihāra ghép brahma (cao thượng, thanh tịnh, thuộc Phạm thiên) với vihāra (chỗ trú, nơi an trú của tâm) — nghĩa “nơi an trú cao thượng”.

Về giáo lý, bốn tâm này vừa là đề mục thiền định (tu tập đến mức an chỉ), vừa là phẩm chất đạo đức nuôi dưỡng trong đời sống. Truyền thống nói rằng người tu tập viên mãn bốn vô lượng tâm có thể được tái sinh vào cõi Phạm thiên. Bốn tâm bổ túc và quân bình lẫn nhau: xả giữ cho từ–bi–hỷ không rơi vào dính mắc hay thiên lệch.

Trong thực hành: Hành giả thường khởi tâm từ với chính mình, rồi lần lượt rải đến người thân, người trung tính, người nghịch ý, và sau cùng đến tất cả chúng sinh khắp mười phương.

Dễ nhầm: “Hỷ” trong tứ vô lượng là tùy hỷ (vui theo cái vui của người khác), không phải niềm vui hỷ lạc của thiền chi; và “xả” là tâm bình đẳng không thiên vị, không phải sự thờ ơ, lãnh đạm.