Tợ tướng

Tợ tướng là một thuật ngữ trong thiền định (samatha), chỉ ảnh tượng của đề mục xuất hiện trong tâm một cách rất trong sáng, tinh tế và ổn định. Khi tợ tướng vững vàng, đó là dấu hiệu hành giả sắp bước vào an chỉ định (jhāna) — trạng thái định sâu.

Gốc từ: Pāli paṭibhāga-nimitta: paṭibhāga nghĩa là “tương tự, giống như, đối ứng”; nimitta là “tướng, dấu hiệu, hình ảnh”. Hán–Việt dịch “tợ tướng”: tợ là giống, tương tự; tướng là hình tướng — tức “tướng tương tự (với đề mục)”.

Trong tu định, tâm thường đi qua ba loại tướng. Trước hết là biến tác tướng (tướng thô, hình ảnh ban đầu của đề mục như cái đĩa đất). Khi định khá hơn, hiện thủ tướng (tướng nắm bắt được trong tâm, nhắm mắt vẫn thấy). Cuối cùng, khi tâm tinh lọc hơn nữa, hiện tợ tướng — sáng trong, thanh tịnh, không còn khuyết điểm của tướng thô. An trú trên tợ tướng giúp tâm gom về một điểm và phát sinh các bậc thiền định.

Ví dụ: Với đề mục ánh sáng, lúc đầu hành giả thấy đốm sáng mờ thật (thủ tướng); khi định mạnh hơn, đốm sáng trở nên trong vắt, rạng rỡ và đứng yên trong tâm — đó là tợ tướng.

Dễ nhầm: Tợ tướng là hình ảnh trong tâm do định phát sinh, không phải vật thật bên ngoài, cũng không phải ảo giác cần lo sợ. Nó là một mốc tự nhiên của tiến trình tu định.