Thoại tham
Sự miên mật tham cứu một thoại đầu để nuôi lớn khối nghi trong lối tu của Thiền tông.
Một phương pháp tu tập đặc trưng của Thiền tông, chỉ sự tham cứu bền bỉ, miên mật đối với một thoại đầu (câu hỏi cốt yếu hoặc một công án) nhằm khơi dậy và nuôi lớn nghi tình — khối nghi vấn nội tâm. Người “thoại tham” ôm chặt câu thoại đầu trong mọi lúc đi đứng nằm ngồi, không buông, cho đến khi nghi tình chín muồi và bùng vỡ thành sự ngộ.
Gốc từ: “Thoại” (話) ở đây trích từ “thoại đầu” — chỗ khởi đầu của một lời, tức trạng thái tâm trước khi niệm khởi; “tham” (參) là tham cứu, dò xét tận cùng. “Thoại tham” nghĩa là tham cứu thoại đầu.
Pháp môn này được các thiền sư đời sau, tiêu biểu là ngài Đại Huệ Tông Cảo, đề xướng mạnh mẽ và gọi là khán thoại đầu (nhìn ngắm thoại đầu). Một thoại đầu nổi tiếng là câu “Ai đang niệm Phật?”. Hành giả không tìm câu trả lời bằng suy luận, mà dồn toàn tâm vào chính cái nghi: ai? cái gì? Khi tâm phân biệt không bám được vào đâu, một khối nghi lớn hình thành, đến lúc chín thì như “đáy thùng rớt ra”, phá vỡ vô minh.
Trong thực hành: Điểm cốt yếu là nghi tình phải liên tục và sống động; nghi nhỏ ngộ nhỏ, nghi lớn ngộ lớn, không nghi thì không ngộ.
Dễ nhầm: Thoại tham không phải là ngồi suy nghĩ để giải đáp câu thoại đầu như một câu đố trí tuệ. Càng dùng lý trí phân tích càng xa; cốt yếu là giữ khối nghi sống động, đẩy tâm tới chỗ cùng đường, chứ không phải tìm một đáp án bằng ngôn ngữ.