Tham thiền

Tham thiền là dồn hết tâm lực vào việc thiền tập. Trong Thiền tông, tham thiền đặc biệt chỉ việc tham cứu một công án hoặc thoại đầu — một câu hỏi hay tình huống không thể giải bằng suy luận thông thường, như “Khuôn mặt thật của ta trước khi cha mẹ sinh ra là gì?”.

Gốc từ: “tham” (參) nghĩa là tham cứu, tham vấn, dự vào để tìm hiểu tận cùng (như “tham khảo”); “thiền” là phiên âm rút gọn từ dhyāna (Phạn) / jhāna (Pāli), nghĩa là tĩnh lự, an định tâm. “Tham thiền” vì thế là dồn tâm tham cứu trong định.

Người tu ôm ấp câu ấy ngày đêm, không tìm câu trả lời bằng lý lẽ mà để nó dồn nén suy nghĩ đến chỗ bế tắc, rồi bừng vỡ thành cái thấy trực tiếp về tâm tánh. Đây là một phương pháp dụng công đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm lớn.

Liên hệ: tham thiền nhằm tới minh tâm kiến tánh — trực nhận bản tâm, tức Tuệ trong tinh thần Thiền “trực chỉ nhân tâm”. Nó cũng cần nền định vững: khối nghi (“nghi tình”) chỉ có thể chín muồi khi tâm đủ chuyên nhất.

Dễ nhầm: tham công án không phải là câu đố trí tuệ để tìm ra một “đáp án thông minh”. Mục đích trái ngược: nó cố ý đẩy lối suy nghĩ phân tích đến đường cùng, để ta buông cái đầu hay tính toán mà trực nhận. Vì vậy truyền thống nhấn mạnh cần có thầy hướng dẫn — tham thiền sai cách dễ thành căng thẳng hoặc rơi vào lý luận suông, đánh mất tinh thần “trực chỉ nhân tâm” của Thiền tông.