Tánh cảnh

Tánh cảnh là một trong ba loại cảnh (tam loại cảnh) mà học phái Duy thức phân tích, bên cạnh “đới chất cảnh” và “độc ảnh cảnh”. Tánh cảnh là loại cảnh thật, có tự tánh và đặc điểm riêng của chính nó, được thức nhận biết đúng như bản chất của nó qua hiện lượng (sự nhận biết trực tiếp, không qua suy diễn, không bị bóp méo).

Gốc từ: “Tánh” chỉ tự tánh, thực thể chân thật; “cảnh” là đối tượng được tâm nhận biết. “Tánh cảnh” tức cảnh có thực thể của riêng nó, không phải do tâm tưởng tượng dựng nên.

Trong nhận thức luận Duy thức, không phải đối tượng nào của tâm cũng có thực chất như nhau. Tánh cảnh là loại “chân thực” nhất: nó thực sự nương vào hạt giống (chủng tử) của chính nó để sinh khởi, và khi thức duyên đến thì phản ánh trung thực, không thêm thắt khái niệm. Ví dụ điển hình là năm thức trước (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân) duyên năm trần trong sát-na hiện tại, hay trí của bậc giác ngộ thấy các pháp như thật. Phân loại này giúp làm rõ: ngay trong “vạn pháp duy thức”, vẫn có chỗ phân biệt cảnh nào tương đối chân thực, cảnh nào hoàn toàn do tâm vẽ ra.

Ví dụ: Khoảnh khắc mắt vừa thấy một đốm màu xanh, trước khi tâm kịp dán nhãn “đây là lá cây của tôi trồng” — cái thấy trực tiếp ban sơ ấy gần với tánh cảnh; còn các phán đoán, hồi tưởng thêm vào sau đó thì không.

Dễ nhầm: “Tánh cảnh có thật” không có nghĩa là Duy thức thừa nhận thế giới vật chất tồn tại độc lập ngoài tâm. Cái “thật” ở đây là thật trong tương quan với thức, đối lập với cảnh hoàn toàn hư cấu, chứ vẫn nằm trong khuôn khổ “duy thức”.