Tâm viên ý mã
Ví tâm như con vượn chuyền cành, ý như ngựa chạy rông — luôn động loạn, khó kiểm soát.
Tâm viên ý mã ví cái tâm con người như con vượn chuyền cành không lúc nào ngừng, và ý nghĩ như con ngựa chạy rông khó kìm. Nó diễn tả sự thật quen thuộc: tâm ta thường xao động, hết nghĩ chuyện này lại nhảy sang chuyện khác.
Gốc từ: thành ngữ này ghép từ bốn chữ Hán–Việt — tâm (心, lòng, tâm trí), viên (猿, con vượn), ý (意, ý nghĩ), mã (馬, con ngựa): “tâm như vượn, ý như ngựa”. Hình ảnh con vượn chuyền cành liên hồi và con ngựa phi nước đại được mượn để tả tính chất động loạn, khó kiểm soát của tâm ý.
Ví dụ: đang định ngồi yên năm phút, ta lại nhớ việc chưa làm, lo chuyện ngày mai, rồi tiếc chuyện hôm qua. Nhận ra tâm mình “viên”, ý mình “mã” chính là bước đầu của tu tập: nhờ thiền và chánh niệm, ta dần thuần phục và làm chủ được nó. Đây cũng chính là lý do người tu cần rèn định — để con vượn, con ngựa trong tâm bớt rong ruổi.
Trong thực hành: không cần ép tâm phải đứng yên ngay — điều đó thường khiến ta căng thẳng thêm. Cách nhẹ nhàng là mỗi khi nhận ra tâm vừa “chuyền cành”, ta khẽ mỉm cười và đưa sự chú ý trở về hơi thở hoặc việc đang làm. Lặp lại kiên nhẫn nhiều lần, con vượn và con ngựa ấy sẽ dần thuần, như tập cho một chú thú hoang quen dây cương bằng sự dịu dàng chứ không phải bằng roi.