Tâm sinh diệt

Tâm sinh diệt là một trong hai “môn” (phương diện) của tâm được trình bày trong Đại thừa Khởi Tín Luận, một bộ luận có ảnh hưởng sâu rộng trong Phật giáo Đông Á. Theo luận này, một tâm có hai mặt: tâm chân như (mặt thường hằng, thanh tịnh, bất biến) và tâm sinh diệt (mặt động, theo duyên mà khởi lên rồi mất đi).

Gốc từ: “Sinh” là khởi lên, sinh ra; “diệt” là mất đi, hoại diệt. “Tâm sinh diệt” chỉ phương diện của tâm vận hành theo dòng các hiện tượng biến đổi không ngừng.

Khởi Tín Luận giải thích rằng phương diện sinh diệt này gắn với thức A-lại-da, được mô tả là nơi chân và vọng hòa hợp: cái chân (bản tánh giác ngộ sẵn có) và cái vọng (vô minh, mê lầm) cùng nương nhau mà tồn tại. Chính vì có mặt sinh diệt mà có sự lưu chuyển, mê và ngộ, sinh tử và niết-bàn; nhưng cả hai mặt chân như và sinh diệt không phải là hai tâm tách rời, mà là hai phương diện của cùng một tâm.

Liên hệ: Có thể hình dung như mặt biển: nước biển vốn lặng (chân như), nhưng khi gió duyên thổi thì nổi sóng lên xuống (sinh diệt); sóng và nước không phải hai thứ khác nhau.

Dễ nhầm: Đừng hiểu chân như và sinh diệt là hai cái tâm riêng biệt, hay cho rằng phải tiêu diệt hết mặt sinh diệt mới còn chân như. Ý của luận là một tâm hai mặt; tu tập là chuyển mê thành ngộ ngay trong dòng sinh diệt, để nhận ra bản tánh chân như vốn không hề rời.