Tam quan

Tam quan là chiếc cổng chính có ba lối ra vào quen thuộc ở các ngôi chùa Việt Nam và Á Đông. Đây không chỉ là kiến trúc đón khách, mà mang ý nghĩa biểu trưng sâu xa: ba lối cổng tượng trưng cho ba cửa giải thoát (tam giải thoát môn) — không, vô tướng, vô tác (vô nguyện).

Gốc từ: “Tam” (三) là ba; “quan” (關) là cửa, cổng. “Tam quan” nghĩa đen là “cổng ba cửa”. Tên gọi đồng thời gợi đến “ba cửa giải thoát” trong giáo lý.

Ý nghĩa biểu trưng là điều làm tam quan đặc biệt. Ba cửa giải thoát gồm: Không môn (quán các pháp vốn không có tự tánh), Vô tướng môn (lìa mọi tướng phân biệt), và Vô tác môn hay Vô nguyện môn (không còn tâm tạo tác, mong cầu trong vòng sinh tử). Bước qua tam quan để vào chùa, theo cách hiểu truyền thống, là một lời nhắc nhở người con Phật buông bỏ những bám chấp của thế gian, hướng tâm về nẻo giải thoát. Có cách giải thích khác xem ba cửa biểu trưng cho “ba cửa” tu tập như giới - định - tuệ, hoặc trí - bi - dũng, tùy truyền thống.

Ví dụ: Khi đi qua tam quan vào lễ Phật, người ta có thể tự nhắc mình: tạm gác lại bon chen, lo toan ngoài cổng, để bước vào với tâm lắng dịu, khiêm cung — biến việc qua cổng thành một bước thực tập chánh niệm.

Dễ nhầm: “Tam quan” không nhất thiết lúc nào cũng có đúng ba lối đi thực tế; nhiều cổng được gọi tam quan vì ý nghĩa biểu trưng ba cửa giải thoát hơn là vì số lối đi. Đây trước hết là một biểu tượng giáo lý, không chỉ là chi tiết kiến trúc.